Σύνδεση Με Κάιρο: Η Επανάσταση Tου Facebook;
Καθώς η Αίγυπτος φλέγεται, η δύση αναρωτιέται:
Να πώς έγιναν τα πράγματα: Στις 25 Ιανουαρίου, ημέρα Τρίτη,δεκάδες χιλιάδες Αιγύπτιοι πολίτες πλημμύρισαν τους δρόμους και τις πλατείες των πόλεών τους διαδηλώνοντας κατά της κυβέρνησης του («αριστερού») Χόσνι Μουμπάρακ, που κυβερνά τη χώρα από το 1981. Έκτοτε, και μέχρι τώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές, οι Αιγύπτιοι διαδηλώνουν κάθε μέρα, όλο και πιο μαζικά, με κέντρο των κινητοποιήσεών τους την πλατεία Ταχρίρ στο στρατοκρατούμενο, πλέον, Κάιρο.
Συγκεκριμένη αφορμή που τους κατέβασε στους δρόμους δεν υπήρξε. Μπορεί όλα να άρχισαν στις 19 του περασμένου Δεκέμβρη, όταν ο Τυνήσιος μικροπωλητής Μοχάμεντ Μπουαζίζι αυτοπυρπολήθηκε επειδή αστυνομικοί του πήραν το καρότσι από το οποίο πωλούσε την πραμάτεια του. Ο θάνατός του πυροδότησε μαζικές διαδηλώσεις διαμαρτυρίας σε ολόκληρη την Τυνησία οι οποίες γρήγορα πήραν το χαρακτήρα επανάστασης. Στις 14 Ιανουαρίου ο δικτάτορας Μπεν Αλί εγκατέλειψε τη χώρα, παραιτούμενος. Η Αίγυπτος, μια χώρα πιο φτωχή από την Τυνησία και εξίσου ανελεύθερη, ήταν πανέτοιμη να εμπνευστεί και να ακολουθήσει.
Ή μπορεί όλα να είχαν αρχίσει από τον περασμένο Ιούνη, όταν δύο αστυνομικοί ξυλοκόπησαν μέχρι θανάτου το νεαρό Καλέντ Σαΐντ έξω από ένα Ίντερνετ καφέ στο Κάιρο, μια πράξη που έφερε το θυμό του λαού για την καταπίεση στην επιφάνεια. Αυτές ήταν αρκετά σημαντικές αφορμές. Και μαζί με τις βαθύτερες αιτίες που υπάρχουν και φουντώνουν καθώς οι δεκαετίες περνάνε, αναπόφευκτα θα έφερναν την εξέγερση. Έλειπε μόνο ο καταλύτης. Σύμφωνα με πολλούς, ο καταλύτης ήτανε το Facebook.
Αν και σ’ αυτές τις χώρες η πλειοψηφία του πληθυσμού δεν έχει πρόσβαση στο Ίντερνετ, μια μορφωμένη μεσαία τάξη χρησιμοποιεί τα τελευταία χρόνια ολοένα και περισσότερο τα social media για να οργανώσει δράσεις. Μια 27χρονη γυναίκα, ας πούμε, βοήθησε να οργανωθεί –και, κυρίως, να μαθευτεί διεθνώς- μια απεργία στην Αίγυπτο το 2008 χρησιμοποιώντας μόνο τη σελίδα της στο Facebook. Κάτι αντίστοιχο έγινε και φέτος. Ο Μάικ Γκίγκλιο του Daily Beast κατόρθωσε να πάρει συνέντευξη (μέσω GTalk) από τον «Ελ Σαχίντ» (σημαίνει «ο μάρτυρας»), τον ανώνυμο ιδιοκτήτη της σελίδας «Είμαστε Όλοι Ο Καλέντ Σαΐντ», η οποία πριν ακόμα οργανωθεί η πρώτη συγκέντρωση της 25ης Ιανουαρίου είχε 375.000 fans. Αυτή η σελίδα, μαζί με άλλες, λιγότερο δημοφιλείς σελίδες ακτιβιστών, βοήθησε να οργανωθεί το πλήθος εκείνη την πρώτη ημέρα, και να περάσει και το μήνυμα της ειρηνικής διαδήλωσης με Αιγυπτιακές σημαίες στα χέρια, και όχι με πανό με πολιτικά συνθήματα. «Δεν μπορώ να το πιστέψω», είπε ο «Ελ Σαχίντ» στον δημοσιογράφο την επόμενη της εκπληκτικής διαδήλωσης. «Κανείς δεν ξέρει τί θα γίνει παρακάτω –ούτε ο ίδιος ο Μουμπάρακ».
Θορυβημένος, ο Μουμπάρακ έκανε το αδιανόητο: Την επόμενη ημέρα, στις 27 Ιανουαρίου, η κυβέρνηση της Αιγύπτου έκλεισε το Ίντερνετ. Ολόκληρο. Όχι μόνο το Facebook ή το Twitter –τα πάντα. Όλα τα Αιγυπτιακά sites έπαψαν να λειτουργούν, και όλες οι συνδέσεις της χώρας με το εξωτερικό κόπηκαν. Ήταν μια κίνηση πρωτοφανής στην ιστορία του κόσμου –ποτέ άλλοτε μια χώρα δεν έκοψε τελείως την πρόσβασή της στον παγκόσμιο ιστό. Η Αίγυπτος εξαφανίστηκε από μόνη της από το Ίντερνετ. Μια μέρα μετά κόπηκαν και οι συνδέσεις κινητής τηλεφωνίας στις περισσότερες περιοχές της χώρας, και έτσι ο Χόσνι Μουμπάρακ έφερε την Αίγυπτο σε μια εποχή πολύ πιο ευχάριστη για τον ίδιο, πίσω στο 1981.
Οπότε ό,τι γίνεται από εδώ και πέρα γίνεται χωρίς social media, καθώς μόνο ελάχιστοι δημοσιογράφοι με πρόσβαση σε δορυφορικά τηλέφωνα μπορούν να τουιτάρουν απ’ το Κάιρο πλέον (UPDATE: Εδώ και αρκετές μέρες η πρόσβαση στο Ίντερνετ έχει επανέλθει). Αλλά η ζημιά έχει γίνει, και πλέον πολλοί στη Δύση είναι πεπεισμένοι ότι τα social media ήταν που έδωσαν το έναυσμα για την Αιγυπτιακή επανάσταση του 2011, και αυτά που οδήγησαν στην πτώση του Μπεν Αλί λίγες μέρες νωρίτερα.
Έγιναν όμως έτσι τα πράγματα; Υπάρχει μια αρκετά έντονη αντίθετη άποψη, που αμφισβητεί εν γένει τη δυνατότητα των social media να έχουν ρόλο στις στις σημαντικές αλλαγές της πραγματικής κοινωνίας.
Ο συγγραφέας/σημειολόγος/φιλόσοφος/παλαβομαλλιάς Μάλκολμ Γκλάντγουελ έγραψε ένα πολύκροτο άρθρο στον New Yorker τον περασμένο Οκτώβριο, στο οποίο υποστήριζε ότι τα social media είναι πολύ χρήσιμα για συγκεκριμένες δουλειές (για να μαζέψεις υπογραφές, για να μάθεις πού έχει καλό ψάρι) οι οποίες δεν απαιτούν πάρα πολύ κόπο από τους συμμετέχοντες. Υποστηρίζει ότι οι σχέσεις που αναπτύσσονται στο Ίντερνετ είναι υπερβολικά χαλαρές για να προάγουν κοινές δράσεις αληθινά σημαντικές και δύσκολες. Ότι δηλαδή οι επαναστάσεις ξεκινούν από ομάδες πραγματικών φίλων –κι ότι οι «φίλοι» του Facebook δεν μετράνε το ίδιο. Για το θέμα της Αιγύπτου δεν έχει πάρει ακόμα θέση (UPDATE: Πήρε) αλλά η αλήθεια είναι ότι δεν μπορούμε να ξέρουμε σίγουρα τί ήταν αυτό που κατέβασε τους Αιγύπτιους στους δρόμους. Αρκούσε ένα update στο wall από τον «Ελ Σαχίντ», που κανείς δεν ξέρει ποιος είναι, για να βγούν 250.000 άνθρωποι στην πλατεία Ταχρίρ;
Εξάλλου, στο βιβλίο του «The Net Delusion» ο (26χρονος! Λευκορώσος!) ακαδημαϊκός Εβγένι Μορόζοφ υποστηρίζει ότι τα εργαλεία αυτά από μόνα τους δεν μπορούν να βοηθήσουν στον εκδημοκρατισμό, και μάλιστα στη χειρότερη περίπτωση μπορούν να χρησιμοποιηθούν από τους ίδιους τους εχθρούς της δημοκρατίας εξίσου αποτελεσματικά –όπως γίνεται συστηματικά στην Κίνα. Φέρει, δε, το παράδειγμα του Ιράν, όπου η συνεργασία του Twitter με την Αμερικανική κυβέρνηση το 2009 εκλήφθηκε από την ηγεσία ως συνωμοσία των ΗΠΑ κατά του καθεστώτος –και ιδανική αφορμή για προπαγάνδα. Σύμφωνα μ’ αυτό το σκεπτικό, όλο το hype για τη δύναμη των social media στην Αίγυπτο δεν αποκλείεται να είχε ως μόνο αποτέλεσμα το κόψιμο του Ίντερνετ απ’ τον Μουμπάρακ.
Η πραγματικότητα, δε, δείχνει ότι μέχρι τώρα δεν είχαμε στ’ αλήθεια καμία «επανάσταση του Ίντερνετ». Η «επανάσταση του Twitter», όπως αποκλήθηκαν οι διαδηλώσεις που έγιναν την άνοιξη του 2009 στην (κομμουνιστική!) Μολδαβία, αποδείχτηκε εκ των υστέρων ότι οργανώθηκε περισσότερο με παραδοσιακά μέσα όπως το τηλέφωνο, καθώς ελάχιστοι Μολδαβοί είχαν Twitter.
Το ίδιο καλοκαίρι ο δυτικός κόσμος παρακολούθησε την Ιρανική εξέγερση που ακολούθησε τις επεισοδιακές εκλογές μέσα από τα ασθματικά tweets Ιρανών –και είδε τη δολοφονία της Νέντα Άγκα Σολτάν από τους μπασίτζ στο YouTube. Αυτό που δεν ήξερε ο δυτικός κόσμος, όμως, ήταν πως Twitter (και Facebook, και YouTube) εκείνες τις ημέρες δεν υπήρχαν στο Ιράν. Τα tweets προέρχονταν αποκλειστικά από Ιρανούς που ζούσαν στη Δύση και μετέδιδαν αμφιλεγόμενης αξίας πληροφορίες που μάθαιναν από συγγενείς τους απ’ το τηλέφωνο, από δεύτερο ή τρίτο χέρι. Ο δημοσιογράφος Ιάσων Αθανασιάδης, που βρισκόταν στην Τεχεράνη για λογαριασμό των Washington Times, μου είπε πως το Ίντερνετ δεν έπαιξε κανένα ρόλο στην οργάνωση της εξέγερσης –οι άνθρωποι δεν είχαν ούτε κινητά τηλέφωνα, και κατέληξαν να συνεννοούνται ακόμα και με χειρόγραφα χαρτάκια που ανταλάσσονταν μέσα στο πλήθος.
Οπότε πού είναι η αλήθεια; Είναι τα social media εργαλεία στα χέρια των καταπιεσμένων, ή πρόκειται για μια φαντασίωση των προνομιούχων Δυτικών; Είναι, νομίζω, θέμα προοπτικής.
Υπηρεσίες όπως το Facebook και το Twitter –και, εδώ που τα λέμε, ολόκληρο το Ίντερνετ- είναι γι’ αυτούς που τα χρησιμοποιούν κάτι σαν το ηλεκτρικό ρεύμα και την υδροδότηση: Υπηρεσίες απαραίτητες για να ζουν με ένα συγκεκριμένο τρόπο. Και γι’ αυτό πιστεύουν στην αξία τους με μια ζέση εντελώς ακατανόητη σε κάποιον που δεν τις χρησιμοποιεί καθόλου. Οποιοσδήποτε από εμάς μπορεί να φανταστεί πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει σε μια τέτοια, κοσμοϊστορικής σημασίας στιγμή για τη χώρα του. Το χέρι μου πιάνεται ήδη από τη σκέψη των Twitpics που θα ανέβαζα αν είχαμε τη δική μας Ταχρίρ στο Σύνταγμα. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι τα Μέσα αυτά αρκούν για να φέρουν την επανάσταση. Μπορεί να βοηθούν ένα (προνομιούχο, μορφωμένο) μέρος του λαού να επικοινωνήσει τις ανησυχίες του πιο ουσιαστικά και πιο άμεσα από ποτέ, αλλά μάλλον δεν είναι ακόμα αρκετά μαζικά για να κινητοποιήσουν ολόκληρους λαούς. Μερικοί, όπως ο Γκλάντγουελ και ο Μορόζοφ, πιστεύουν ότι ποτέ δεν θα γίνουν. Εγώ πιστεύω ότι είναι θέμα χρόνου. Τα social media είναι ακόμα στη βρεφική τους ηλικία (το Facebook δεν υπήρχε το 2003, Twitter δεν υπήρχε το 2005), και εμείς είμαστε όλοι early adopters. Κάποτε, όχι πολύ μακριά στο μέλλον, οι διάδοχοι των σημερινών Facebook θα είναι για τους πολίτες του κόσμου ό,τι είναι σήμερα το ηλεκτρικό ρεύμα. Κι εκείνες δεν θα είναι καθόλου καλές εποχές για δικτάτορες.
Αναδημοσιευση Απο Yupi
Δεν υπάρχουν σχόλια
Δημοσίευση σχολίου